Khoán chi đến sản phẩm cuối và cơ chế chấp nhận rủi ro: nghiên cứu thất bại có phải bồi thường?

1. Khoán chi: quản theo sản phẩm, không quản theo hóa đơn

Cơ chế tài chính cũ quản lý nhiệm vụ khoa học như quản lý xây cơ bản: dự toán chi tiết từng khoản, chi sai dòng là phạm quy, quyết toán bằng chồng chứng từ. Kết quả là nhà nghiên cứu dành 1/3 thời gian làm kế toán. Luật 93/2025 (Điều 63) và NĐ 265/2025 (Điều 10) đổi logic: **khoán chi** — Nhà nước “mua” sản phẩm cuối cùng, bạn tự quyết cách tiêu tiền để làm ra sản phẩm đó.

**Khoán đến sản phẩm cuối cùng** — mức tự chủ cao nhất:

• ▪Toàn bộ kinh phí thực hiện nhiệm vụ được khoán;
• ▪Tổ chức chủ trì **tự quyết định điều chỉnh giữa các khoản mục, nội dung chi** — thí nghiệm A tốn ít hơn dự kiến, dồn tiền sang thí nghiệm B, không phải xin phép;
• ▪Dùng kinh phí công lao động **thuê chuyên gia trong/ngoài nước theo mức thỏa thuận**;
• ▪**Không quyết toán chi tiết theo từng khoản mục** — chỉ quyết toán tổng kinh phí căn cứ kết quả đánh giá sản phẩm cuối cùng;
• ▪Từ khi hợp đồng có hiệu lực, tổ chức chủ trì chủ động phê duyệt dự toán chi tiết; với nhiều điều chỉnh trong quá trình thực hiện chỉ cần cập nhật, báo cáo trong 7 ngày — trừ điều chỉnh chính sản phẩm cuối cùng (Điều 13, 15, 16 NĐ 267/2025).

**Khoán từng phần** — mức phổ thông: khoán các hạng mục đã có định mức (công lao động, nguyên vật liệu, thuê chuyên gia, hội thảo, điều tra khảo sát, chi quản lý chung...); không khoán phần mua tài sản, dịch vụ thuê ngoài chưa có định mức và đoàn công tác nước ngoài (khoản 2 Điều 10 NĐ 265/2025).

**Điều kiện để được khoán đến sản phẩm cuối cùng:** tổ chức phải đã chủ trì ít nhất **3 nhiệm vụ dùng ngân sách nhà nước thuộc chương trình quốc gia, kết thúc trong 5 năm gần nhất, được đánh giá từ đạt trở lên** (khoản 3 Điều 5, khoản 4 Điều 11 NĐ 267/2025). Đây là cơ chế “tín nhiệm tích lũy”: doanh nghiệp mới bắt đầu bằng khoán từng phần, làm tốt 3 nhiệm vụ sẽ mở khóa mức tự chủ cao nhất.

2. “Thất bại hợp lệ” — pháp luật liệt kê hẳn các loại rủi ro được chấp nhận

Điểm ít người biết: Nghị định 267/2025 không nói chung chung “chấp nhận rủi ro” mà **liệt kê danh mục rủi ro được chấp nhận** (Điều 35–36):

• ▪**Rủi ro khoa học:** giả thuyết nghiên cứu không chứng minh được — bản chất của nghiên cứu là có thể sai;
• ▪**Rủi ro công nghệ:** giải pháp kỹ thuật không đạt thông số kỳ vọng;
• ▪**Rủi ro đổi mới sáng tạo:** ý tưởng chưa có tiền lệ, không có cơ sở đối chứng;
• ▪**Rủi ro hiệu quả** và **rủi ro thị trường/thương mại hóa:** sản phẩm làm ra được nhưng **thị trường không chấp nhận** — lần đầu tiên “bán không được” được thừa nhận là rủi ro hợp lệ, không phải lỗi của người thực hiện;
• ▪**Rủi ro môi trường bên ngoài:** thay đổi chính sách, biến động thị trường, bất khả kháng;
• ▪**Rủi ro trong quá trình thực hiện:** kỹ thuật, nguồn lực, hợp tác;
• ▪Với thiệt hại gây cho Nhà nước: tác dụng phụ ngoài dự đoán, sự cố an toàn dù đã tuân thủ quy trình... (Điều 35).

Điều kiện chung xuyên suốt: **đã tuân thủ đầy đủ quy trình, không gian lận, không sử dụng kinh phí sai mục tiêu.**

3. Nghĩa vụ đối ứng: muốn được bảo vệ, phải quản trị rủi ro từ đầu

Cơ chế chấp nhận rủi ro không phải “bảo hiểm miễn phí”. Đổi lại, pháp luật yêu cầu (Điều 37–39 NĐ 267/2025):

• ▪**Nhận diện rủi ro ngay trong thuyết minh** — hồ sơ đăng ký nhiệm vụ phải kèm phương án quản trị rủi ro (Điều 11 NĐ 267/2025). Thuyết minh “chắc chắn thành công 100%” nghe đẹp nhưng chính là tự tước quyền được bảo vệ khi có biến;
• ▪**Quản trị rủi ro trong quá trình thực hiện** — theo dõi, cập nhật, có biện pháp phòng ngừa như đã cam kết;
• ▪Nhiệm vụ được **phân loại theo mức độ rủi ro** để xây trần kinh phí (Điều 39) — rủi ro cao không bị loại, chỉ được định khung phù hợp.

Cạnh đó là kỷ luật ghi chép: báo cáo tối thiểu 1 lần/năm, cập nhật tiến độ tối thiểu 1 lần/tháng trên Nền tảng số quốc gia (Điều 16 NĐ 267/2025). Nhật ký nhiệm vụ chính là bằng chứng “đã tuân thủ quy trình” — thứ quyết định bạn thuộc diện “thất bại hợp lệ” hay “vi phạm”.

4. Khi rủi ro xảy ra: tiền được xử lý thế nào

Không đạt mục tiêu dù đã tuân thủ quy trình, gặp bất khả kháng, hoặc tổ chức chủ trì giải thể/phá sản — cơ chế xử lý rủi ro tài chính của các quỹ (Điều 25, 33 NĐ 265/2025; Điều 18 NĐ 77/2026):

• ▪**Miễn, giảm, giãn hoàn trả** kinh phí;
• ▪**Khoanh nợ, xóa nợ** (trường hợp phá sản);
• ▪**Không thu hồi phần tạm ứng còn lại** đã chi đúng;
• ▪**Không phạt, không tính lãi chậm nộp**;
• ▪Hoặc điều chỉnh nội dung, tiến độ nhiệm vụ để đi tiếp; hoặc chấm dứt và quyết toán phần đã thực hiện — **không xử phạt, không thu hồi phần kinh phí đã sử dụng đúng quy định** kể cả khi kết quả không đạt mục tiêu (Điều 18 NĐ 77/2026).

Đáng chú ý: đánh giá cuối kỳ có tính đến trường hợp **kết quả không thành công nhưng có giá trị học thuật, dữ liệu nền** (khoản 9 Điều 3 NĐ 267/2025) — thất bại được ghi nhận như một đầu ra có giá trị, và không tự động chặn đường xin tài trợ lần sau nếu bạn thuộc diện rủi ro hợp lệ.

Miễn trừ trách nhiệm áp dụng cho cả hai phía: doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ **và** cán bộ của Quỹ phê duyệt, quản lý nhiệm vụ (Điều 18 NĐ 77/2026) — chi tiết quan trọng, vì nó gỡ tâm lý “phòng thủ, không dám duyệt dự án rủi ro” ở phía cơ quan tài trợ.

5. Ranh giới đỏ — những thứ KHÔNG được bảo vệ

Cơ chế chấp nhận rủi ro **không** che chắn cho: gian lận, khai khống; sử dụng kinh phí sai mục tiêu; bỏ qua quy trình, không thực hiện biện pháp phòng ngừa đã cam kết; nhận trùng kinh phí nhà nước cho cùng hạng mục (bị thu hồi + xử phạt). Phần kinh phí chưa sử dụng hoặc chi sai vẫn phải hoàn trả trong mọi trường hợp (Điều 11 NĐ 265/2025).